Say nắng, say nóng ngày hè: dấu hiệu nhận biết, cách xử trí ban đầu và phòng ngừa

Cơ thể người luôn duy trì thân nhiệt quanh mức 37 độ C nhờ cơ chế thoát nhiệt qua da và bài tiết mồ hôi. Khi hoạt động lâu dưới trời nắng gắt hoặc trong môi trường nóng ẩm, lượng nhiệt sinh ra và hấp thu vào cơ thể có thể vượt quá khả năng thải nhiệt, dẫn đến rối loạn điều hòa thân nhiệt.

Các vấn đề do nhiệt thường diễn tiến theo mức độ: nhẹ nhất là chuột rút do nóng, sau đó là kiệt sức do nóng với biểu hiện mệt lả, vã mồ hôi nhiều; nặng nhất là sốc nhiệt (say nắng, say nóng thể nặng), khi thân nhiệt tăng cao trên 40 độ C kèm rối loạn ý thức. Theo CDC Hoa Kỳ và Mayo Clinic, sốc nhiệt là tình trạng cấp cứu y tế, có thể gây tổn thương não, tim, thận nếu không được hạ nhiệt và điều trị kịp thời. Vì vậy, nhận biết sớm khi cơ thể mới ở giai đoạn kiệt sức do nóng có ý nghĩa rất quan trọng.

Bất kỳ ai cũng có thể gặp vấn đề sức khỏe do nhiệt, nhưng một số nhóm cần đặc biệt lưu ý:

• Người làm việc ngoài trời: công nhân xây dựng, nông dân, người giao hàng, bán hàng rong thường phơi nắng nhiều giờ liên tục.
• Người cao tuổi: khả năng cảm nhận khát và điều hòa thân nhiệt giảm dần theo tuổi, nhiều người còn dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính ảnh hưởng đến cân bằng nước, muối.
• Trẻ nhỏ: cơ chế điều nhiệt chưa hoàn thiện, dễ mất nước khi chạy chơi ngoài trời.
• Người có bệnh mạn tính như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận.
• Người tập luyện thể thao cường độ cao vào thời điểm nắng gắt.

Nếu trong nhà có người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ, nên chủ động nhắc uống nước thường xuyên và hạn chế để họ ở ngoài trời vào giờ cao điểm nắng nóng.

Ở giai đoạn kiệt sức do nóng, người bệnh thường có các biểu hiện sau:

• Mệt lả, choáng váng, hoa mắt, đau đầu.
• Da tái, ẩm lạnh, vã mồ hôi nhiều.
• Buồn nôn hoặc nôn, chuột rút ở tay chân.
• Tim đập nhanh, thở nhanh, cảm giác khát rõ.

Khi tiến triển thành sốc nhiệt, các dấu hiệu trở nên nghiêm trọng hơn: da nóng, đỏ và có thể khô (ngừng tiết mồ hôi), thân nhiệt rất cao, lú lẫn, nói lảm nhảm, đi loạng choạng, co giật hoặc ngất. Điểm khác biệt quan trọng giữa hai mức độ là tình trạng ý thức: người kiệt sức do nóng vẫn tỉnh táo, trong khi người sốc nhiệt có rối loạn ý thức rõ. Bất kỳ thay đổi nào về ý thức trong bối cảnh nắng nóng đều cần được xem là dấu hiệu nguy hiểm.

Khi phát hiện người có dấu hiệu do nắng nóng, cần hành động nhanh theo các bước sau:

• Đưa ngay vào nơi mát: bóng râm, phòng thoáng hoặc phòng có điều hòa; nới lỏng, cởi bớt quần áo.
• Làm mát tích cực: lau người bằng khăn thấm nước mát, đắp khăn mát vào trán, gáy, nách, bẹn; quạt để tăng thoát nhiệt.
• Cho uống nước từng ngụm nhỏ nếu người bệnh tỉnh táo và không nôn nhiều; ưu tiên nước lọc mát hoặc dung dịch bù điện giải.
• Theo dõi sát trong 30 phút: nếu các dấu hiệu không cải thiện hoặc nặng lên, cần đưa đi cơ sở y tế.

Với người có biểu hiện sốc nhiệt (rối loạn ý thức, da nóng đỏ, thân nhiệt rất cao), gọi cấp cứu 115 ngay lập tức, đồng thời tiếp tục làm mát trong lúc chờ. Không cho người đang lơ mơ, hôn mê uống nước vì dễ sặc.

Mồ hôi không chỉ chứa nước mà còn nhiều muối khoáng, vì vậy khi ra mồ hôi nhiều, chỉ uống nước lọc đơn thuần có thể chưa đủ. Theo hướng dẫn của WHO và MedlinePlus, dung dịch bù nước - điện giải đường uống (ORS, thường gọi là oresol) giúp bổ sung đồng thời nước, natri, kali với tỷ lệ phù hợp.

Một số lưu ý khi dùng oresol:

• Pha đúng theo hướng dẫn trên bao bì với lượng nước đun sôi để nguội quy định; không pha đặc hơn hoặc loãng hơn.
• Uống từng ngụm nhỏ, rải đều; dung dịch đã pha chỉ nên dùng trong 24 giờ.
• Không thay thế oresol bằng nước ngọt có ga hoặc trà, cà phê đậm vì có thể làm mất nước thêm.
• Người bệnh thận, tim mạch hoặc đang ăn nhạt theo chỉ định nên hỏi ý kiến bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.

Trong ngày nắng nóng thông thường, người khỏe mạnh nên uống nước rải rác cả ngày, không đợi khát mới uống; bổ sung thêm trái cây giàu nước như dưa hấu, cam, dứa.

Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) khuyến cáo một số biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả trong đợt nắng nóng:

• Hạn chế ra ngoài trời trong khung giờ nắng gắt, thường từ 10 đến 16 giờ; nếu bắt buộc, nên nghỉ giải lao ở nơi mát mỗi 45-60 phút.
• Mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát, sáng màu; đội mũ rộng vành, đeo kính râm.
• Uống đủ nước, mang theo chai nước khi di chuyển xa.
• Không để trẻ em hoặc bất kỳ ai ngồi trong ô tô đỗ tắt máy, dù chỉ ít phút.
• Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột: không từ phòng điều hòa quá lạnh bước thẳng ra nắng gắt và ngược lại.
• Sắp xếp công việc nặng vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi trời dịu hơn.

Với người tập thể thao, nên giảm cường độ trong những ngày nhiệt độ cao, chọn tập lúc sáng sớm và bù nước trước, trong, sau buổi tập.

Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115 ngay khi có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Lú lẫn, nói lảm nhảm, kích thích, co giật hoặc mất ý thức.
• Thân nhiệt rất cao, da nóng đỏ, khô hoặc ngừng ra mồ hôi.
• Nôn liên tục, không uống được nước.
• Các triệu chứng mệt lả, choáng váng không cải thiện sau 30 phút nghỉ ngơi, làm mát và bù nước.
• Người có bệnh tim mạch, thận, đái tháo đường xuất hiện triệu chứng bất thường trong ngày nắng nóng.

Người cao tuổi và trẻ nhỏ có thể diễn tiến nặng nhanh hơn người trưởng thành khỏe mạnh, vì vậy ngưỡng đưa đi khám ở hai nhóm này nên thấp hơn, tức là cần thận trọng và đi khám sớm hơn.

Một số điểm cần ghi nhớ để tránh sai lầm thường gặp:

• Không tự ý dùng thuốc hạ sốt cho người say nắng, say nóng khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế, vì cơ chế tăng thân nhiệt do nhiệt khác với sốt do nhiễm trùng.
• Không chườm nước đá lạnh trực tiếp lên da diện rộng gây co mạch đột ngột; ưu tiên nước mát và quạt.
• Không tụ tập đông người quanh nạn nhân làm không khí kém lưu thông.
• Phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ nhỏ và người bệnh mạn tính nên được ưu tiên ở nơi thoáng mát trong đợt nắng nóng và cần được theo dõi sát hơn khi có dấu hiệu mệt.
• Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bù nước, điện giải nào; hỏi dược sĩ nếu chưa rõ cách pha hoặc liều dùng.

Say nắng, say nóng là vấn đề sức khỏe thường gặp nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh. Điểm mấu chốt là hạn chế phơi nắng vào giờ cao điểm, uống đủ nước, nhận biết sớm các dấu hiệu kiệt sức do nóng và xử trí làm mát, bù nước kịp thời. Khi có dấu hiệu nặng, đặc biệt là rối loạn ý thức, đừng chần chừ gọi cấp cứu. Chuẩn bị sẵn một vài gói oresol trong tủ thuốc gia đình và biết cách pha đúng cũng là một thói quen hữu ích cho cả mùa hè.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay điều trị của bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc.