Chảy Máu Sau Sinh (Postpartum Hemorrhage): Nguyên Nhân & Xử Trí

Các nguyên nhân chính của chảy máu sau sinh bao gồm (gọi là 4 T):

1. Tone (U co tử cung yếu): Được gọi là atony của tử cung. Tử cung không co lại tốt sau sinh con, làm cho các mạch máu không bị nén, gây chảy máu tiếp tục. Đây là nguyên nhân gây khoảng 70-80% các trường hợp PPH.

1. Tissue (Mô - bánh nhau không toàn vẹn): Bánh nhau không được sinh ra hoàn toàn hoặc có một phần còn lại trong tử cung (retained placenta). Một phần nhau thai còn lại sẽ gây chảy máu tiếp tục cho đến khi được loại bỏ.

1. Thrombin (Rối loạn đông máu): Bao gồm các rối loạn đông máu bẩm sinh hoặc mắc phải, hoặc rối loạn đông máu liên quan đến thai kỳ (DIC - disseminated intravascular coagulation). Phụ nữ không thể đông máu tốt, nên chảy máu kéo dài.

1. Trauma (Chấn thương): Tổn thương trong khi sinh con hoặc trong quá trình sinh, bao gồm tổn thương giật cơ (perineal trauma), tổn thương âm đạo, tổn thương cổ tử cung, hoặc thậm chí tổn thương tử cung (uterine rupture). Những tổn thương này có thể gây chảy máu nặng.

Yếu tố nguy cơ bao gồm: Tuổi mẹ (trên 40), béo phì, tiền sản giật hoặc tăng huyết áp, polyhydramnios (nước ối nhiều), mang thai đa thai, bánh nhau quá to hoặc bất thường, tiền sử chảy máu sau sinh, đông máu hoặc sử dụng thuốc chống đông, đẻ hoặc phẫu thuật đa lần, đẻ lần đầu ở tuổi cao, sinh con quá lớn hoặc quá nhanh, chế độ ăn uống thiếu sắt, gây mê trong sinh.

Phòng ngừa chảy máu sau sinh bắt đầu từ thai kỳ và tiếp tục trong quá trình sinh:

1. Trong thai kỳ:

• Kiểm tra sắt: Kiểm tra nồng độ hemoglobin và bổ sung sắt nếu thiếu sắt (hemoglobin < 11 g/dL). Bổ sung sắt 60mg/ngày có thể giảm nguy cơ thiếu máu.
• Ăn uống lành mạnh: Ăn đủ sắt, vitamin C (giúp hấp thụ sắt), protein, và các chất dinh dưỡng khác.
• Kiểm soát bệnh: Nếu có tiền sản giật, cao huyết áp, hoặc các bệnh khác, cần kiểm soát tốt.
• Tránh những yếu tố nguy cơ: Không hút thuốc, không uống rượu, không sử dụng chất kích thích.

1. Trong quá trình sinh:

• Active management của giai đoạn thứ 3: Ngay sau sinh con, cho tiêm oxytocin hoặc ergotamine để tử cung co lại tốt. Tiêm oxytocin 10 IU IM (hoặc IV chậm) ngay sau sinh con hoặc sau khi sinh con, nhưng trước khi sinh bánh nhau, là cách hiệu quả cao để phòng ngừa atony của tử cung.
• Massage tử cung: Nhân viên y tế sẽ massage tử cung để giúp nó co lại và đẩy máu.
• Kiểm soát chảy máu: Theo dõi lượng chảy máu, kiểm tra tử cung có cứng chắc, kiểm tra rau thai có toàn vẹn, kiểm tra âm đạo và cổ tử cung có tổn thương.

1. Phòng ngừa tổn thương:

• Sinh bình thường nếu có thể: Sinh bình thường có tỷ lệ chảy máu sau sinh thấp hơn sinh mổ (mặc dù sinh mổ có thể cần thiết trong một số trường hợp).
• Hạn chế dùng gây mê: Gây mê toàn thân có thể làm tử cung thư giãn, tăng nguy cơ chảy máu. Sử dụng gây tê tại chỗ hoặc vô cảm tái khoát khi có thể.
• Tránh chuyển dạ nhanh quá: Chuyển dạ quá nhanh có thể gây tổn thương. Tuy nhiên, chuyển dạ quá chậm cũng tăng nguy cơ chảy máu. Bác sĩ cần cân bằng.
• Sử dụng oxytocin cẩn thận: Nếu sử dụng oxytocin để tăng cường chuyển dạ, cần sử dụng liều và thời gian phù hợp để tránh tức nhân hoặc tử cung quá co.

Khi phát hiện chảy máu sau sinh, nhân viên y tế sẽ thực hiện các biện pháp sau:

1. Gọi trợ giúp: Yêu cầu các nhân viên y tế khác hỗ trợ, chuẩn bị để truyền máu hoặc dịch nếu cần.

1. Đo lượng chảy máu: Đặt bảng hoặc pad để đo lượng chảy máu chính xác.

1. Massage tử cung: Nhân viên y tế sẽ massage tử cung mạnh để giúp nó co lại. Một tay đặt trên bụng ở phía trên tử cung, tay kia vào âm đạo để nâng tử cung, sau đó massage với những động tác tròn.

1. Kiểm tra bánh nhau: Nếu bánh nhau chưa sinh ra, nhân viên y tế sẽ nỗ lực lấy bánh nhau ra (có thể bằng kéo dây rau thai cẩn thận hoặc nạo tử cung).

1. Tiêm oxytocin: Tiêm oxytocin 10 IU IM (hoặc IV chậm nếu đã có đường IV). Nếu chảy máu tiếp tục, có thể tiêm liều thứ hai hoặc sử dụng infusion oxytocin.

1. Sử dụng thuốc khác: Nếu oxytocin không hiệu quả, có thể sử dụng:

• Ergotamine (methylergonovine): 0.2 mg IM. Tuy nhiên, không được sử dụng nếu tăng huyết áp hoặc có bệnh tim vì có thể gây nguy hiểm.
• Misoprostol: 1000 mcg đặt vào trực tràng.
• Tranexamic acid: 1g IV nếu chảy máu nặng hoặc đang dùng chất chống đông.

1. Đặt đường IV lớn: Để có thể truyền dịch hoặc máu nhanh chóng nếu cần.

1. Truyền dịch: Truyền dung dịch muối hoặc những dung dịch khác để bù mất nước.

1. Kiểm tra các tổn thương: Nếu chảy máu tiếp tục dù đã sử dụng oxytocin, nhân viên y tế sẽ kiểm tra xem có tổn thương tử cung, cổ tử cung, âm đạo, hoặc perineum không. Nếu có, sẽ khâu để ngăn chảy máu.

1. Phẫu thuật: Nếu các biện pháp trên không hiệu quả và chảy máu tiếp tục, có thể cần phẫu thuật (nạo tử cung, buộc mạch máu, hoặc thậm chí cắt tử cung trong các trường hợp rất nặng).

Nếu chảy máu nặng, phụ nữ có thể cần truyền máu hoặc các sản phẩm máu khác:

1. Truyền máu: Nếu mất máu nhiều (>1000ml) hoặc hemoglobin giảm đáng kể (< 7 g/dL), có thể cần truyền máu. Loại máu được chọn dựa trên nhóm máu và xét nghiệm cross-match.

1. Truyền các sản phẩm máu khác:

• Fresh frozen plasma (FFP): Chứa các yếu tố đông máu. Sử dụng nếu có rối loạn đông máu.
• Platelet transfusion: Tiểu cầu. Sử dụng nếu tiểu cầu quá thấp.
• Fibrinogen concentrate hoặc cryoprecipitate: Chứa fibrinogen. Sử dụng nếu fibrinogen quá thấp hoặc DIC.

1. Tranexamic acid: Một loại thuốc giúp đông máu tốt hơn. Cấp cứu cho nên sử dụng sớm (trong 3 giờ đầu tiên) nếu chảy máu nặng.

1. Kiểm tra xét nghiệm máu: Hemoglobin, tiểu cầu, PT/INR, aPTT, fibrinogen, để xác định nếu có rối loạn đông máu.

Ngoài ra, phụ nữ cần:

• Giữ ấm cơ thể
• Nằm nằm hoặc nằm với chân nâng cao
• Không gây sốc lạnh
• Kiểm tra sát sao dấu hiệu sinh tồn (huyết áp, nhịp tim, oxy hóa máu)

Chảy máu sau sinh nặng có thể gây ra những biến chứng nghiêm trọng:

Sốc chảy máu: Mất máu quá nhiều làm cơ thể không có đủ máu để cung cấp oxy, dẫn đến sốc và có thể tử vong.

Thiếu máu (anemia): Mất máu làm giảm số lượng huyết sắc tố, dẫn đến thiếu máu. Triệu chứng bao gồm mệt mỏi, yếu, chóng mặt, khó thở.

Rối loạn đông máu: Mất máu nhiều có thể làm giảm các yếu tố đông máu, hoặc gây DIC (disseminated intravascular coagulation) - một tình trạng nguy hiểm trong đó máu đông ở nhiều chỗ đồng thời.

Suy giảm chức năng cơ quan: Nếu chảy máu nặng, các cơ quan như thận, gan, và não có thể bị tổn thương do thiếu oxy.

Cắt tử cung: Trong một số trường hợp cực kỳ nặng, tử cung phải bị cắt bỏ để cứu sống mẹ. Điều này kết thúc khả năng sinh sản.

Tử vong: Chảy máu sau sinh là nguyên nhân quan trọng gây tử vong phụ nữ sau sinh trên toàn thế giới.

Đối với sức khỏe lâu dài, phụ nữ cần:

• Bổ sung sắt để phục hồi máu
• Ăn uống lành mạnh để tăng cường sức khỏe
• Kiểm tra hemoglobin định kỳ để đảm bảo không thiếu máu
• Tâm lý hỗ trợ để xử lý trauma nếu cần

Sau khi được xử trí chảy máu sau sinh, phụ nữ cần chăm sóc đặc biệt:

1. Nằm viện: Phụ nữ sẽ được nằm viện để theo dõi chặt chẽ. Nhân viên y tế sẽ kiểm tra huyết áp, nhịp tim, oxy hóa máu, và lượng chảy máu hàng giờ.

1. Truyền dịch: Tiếp tục truyền dịch muối hoặc những dung dịch khác để bù mất nước.

1. Thuốc: Tiếp tục sử dụng oxytocin hoặc những thuốc khác để giúp tử cung co lại và chảy máu giảm.

1. Bổ sung sắt: Sử dụng sắt (oral hoặc IV) để bổ sung máu.

1. Kiểm tra xét nghiệm máu: Kiểm tra hemoglobin, tiểu cầu, PT/aPTT, fibrinogen định kỳ.

1. Chế độ ăn uống: Ăn uống lành mạnh, có đủ protein, sắt, vitamin C để giúp phục hồi.

1. Tầm quan trọng tâm lý: Chảy máu sau sinh có thể gây trauma tâm lý. Phụ nữ có thể cảm thấy lo lắng, sợ hãi, hay even PTSD. Hỗ trợ tâm lý và nói chuyện về kinh nghiệm là cần thiết.

1. Tái khám: Tái khám với bác sĩ 2 tuần sau sinh và 6 tuần sau sinh để kiểm tra phục hồi.

1. Tránh thai hoặc lên kế hoạch: Nếu lên kế hoạch mang thai tiếp theo, cần thông báo cho bác sĩ về tiền sử chảy máu sau sinh. Bác sĩ sẽ có kế hoạch để phòng ngừa chảy máu tiếp theo (sử dụng oxytocin từ sớm, bổ sung sắt trước mang thai, v.v.).

1. Yêu thương bé: Dù có chảy máu sau sinh, phụ nữ vẫn có thể cho bé bú nếu muốn. Cho bé bú có lợi ích cho cả mẹ (tử cung co lại tốt hơn) lẫn bé.

Nguồn tham khảo

• WHO — Pregnancy
• Mayo Clinic — Pregnancy
• ACOG — Pregnancy
• Bệnh viện Phụ sản Trung ương

Thông tin tham khảo từ các tổ chức y tế uy tín. Mọi quyết định điều trị cần được tham vấn bởi bác sĩ hoặc dược sĩ có chuyên môn.